Tiki, gluten i przeciwciała anty-TG6 — co mówi literatura?


Opracowanie literatury: 8 października 2026 r.

Gluten kojarzymy przede wszystkim z celiakią i objawami ze strony przewodu pokarmowego. Tymczasem badania nad chorobami związanymi z glutenem obejmują również układ nerwowy. Szczególne zainteresowanie budzą przeciwciała przeciw transglutaminazie neuronalnej 6, określane jako anty-TG6. Rodzice dzieci z tikami pytają także, czy eliminacja glutenu może zmniejszyć nasilenie objawów. Oba zagadnienia warto omówić wspólnie, zachowując rozróżnienie między dobrze poznanymi manifestacjami neurologicznymi, takimi jak ataksja glutenowa, a znacznie skromniejszymi dowodami dotyczącymi tików. [1,2,7]

Tiki i ataksja są różnymi objawami. Tiki to powtarzające się ruchy lub wokalizacje; ataksja oznacza zaburzenie koordynacji ruchowej. Obecność tików nie pozwala rozpoznać ataksji glutenowej, a wyniki badań nad ataksją nie mogą być bezpośrednio przenoszone na wszystkie zaburzenia tikowe. Jednocześnie pytania o dietę są uzasadnionym elementem rozmowy o zdrowiu dziecka, szczególnie gdy współistnieją dolegliwości jelitowe, trudności żywieniowe lub podejrzenie celiakii. [2,9,10]

 

Czym są przeciwciała przeciw transglutaminazie neuronalnej 6?

Transglutaminaza 6 należy do rodziny enzymów uczestniczących w modyfikacji białek i jest związana z układem nerwowym. W badaniu anty-TG6 poszukuje się autoantyciał skierowanych przeciw temu enzymowi. Nie jest to ten sam test, co oznaczenie przeciwciał przeciw transglutaminazie 2, czyli anty-TG2, stosowane w standardowej diagnostyce celiakii. W pracy Hadjivassiliou i współpracowników z 2008 roku odpowiedź przeciw TG6 w klasach IgA i IgG występowała u pacjentów z ataksją glutenową również niezależnie od zajęcia jelit. Brak typowych dolegliwości jelitowych nie wyklucza więc rozważania neurologicznej choroby związanej z glutenem. [1]

Anty-TG6 można oznaczać w klasach IgA i IgG. Nie należy stosować do nich uproszczonego schematu, w którym IgA oznacza świeżą chorobę, a IgG wyłącznie dawny kontakt z glutenem. Nie są też odpowiednikiem panelu IgG przeciw produktom spożywczym. Wynik dotyczy odpowiedzi przeciw własnemu białku organizmu. Znaczenie obu klas wymaga oceny w kontekście klinicznym; nie ma podstaw, aby uznawać je za identyczne pod względem wartości diagnostycznej. [1,6]

Przekroczenie wartości referencyjnej oznacza dodatniość lub podwyższenie według zasad zastosowanego testu, z uwzględnieniem ewentualnej strefy granicznej. Nie jest to skala uszkodzenia mózgu. Z pojedynczego wyniku nie można określić liczby uszkodzonych neuronów ani nasilenia neurozapalenia. Trzeba znać metodę, próg laboratorium, objawy i wcześniejsze wyniki. Różnice między metodami oznaczeń oraz populacjami badanymi ograniczają bezpośrednie porównywanie wartości pochodzących z różnych laboratoriów. [2,4,6]

W prospektywnym badaniu z 2013 roku anty-TG6 wykryto u 73% pacjentów z ataksją glutenową, 32% pacjentów z celiakią, 5% osób z neurologicznej grupy kontrolnej oraz 4% zdrowych osób kontrolnych. Po roku diety bezglutenowej miana przeciwciał w badanej grupie istotnie spadały lub stawały się niewykrywalne. Wyniki wspierają potencjalną przydatność anty-TG6 w określonym obrazie klinicznym. Nie ustanawiają jednak uniwersalnych parametrów każdego komercyjnego testu i nie oznaczają, że każda osoba z dodatnim wynikiem ma ataksję glutenową. [2]

W badaniu Croalla i współpracowników, opublikowanym online w 2025 roku i w wydaniu „Annals of Neurology” z 2026 roku, analizowano historię przeciwciał u pacjentów specjalistycznego ośrodka neurologicznego. Główna grupa obejmowała 462 osoby z co najmniej pięcioletnią dokumentacją serologiczną; poszczególne analizy kliniczne dotyczyły mniejszych podgrup. Historia dodatnich anty-TG6 IgA wiązała się z większym nasileniem zgłaszanych objawów i gorszym funkcjonowaniem fizycznym, a ekspozycja na przeciwciała korelowała z regionalnym zanikiem mózgu. Było to badanie obserwacyjne wyselekcjonowanej grupy, które nie pozwala przewidzieć takich zmian u dziecka na podstawie pojedynczego wyniku. [6]

Floare i współpracownicy w 2025 roku wykazali wyższe poziomy anty-TG6 IgA w płynie mózgowo-rdzeniowym pacjentów z ataksją glutenową niż u osób kontrolnych. Nie stwierdzili jednak korelacji między poziomami tych przeciwciał we krwi i w płynie mózgowo-rdzeniowym. To ważna wskazówka: wynik z surowicy nie jest prostym odzwierciedleniem odpowiedzi immunologicznej w ośrodkowym układzie nerwowym. Niewielkie badanie nie stanowi wskazania do rutynowej punkcji lędźwiowej po dodatnim anty-TG6. [5]

Literatura nie jest jednolita. Lindfors i współpracownicy w 2011 roku nie wykazali istotnej różnicy w częstości anty-TG6 IgA między pacjentami z celiakią z objawami neurologicznymi, pacjentami bez tych objawów i grupą kontrolną. W tej pracy poziomy przeciwciał nie zmieniały się pod wpływem diety bezglutenowej. Również wieloośrodkowe badanie Rouvroye i współpracowników z 2025 roku nie wykazało większej częstości anty-TG6 u pacjentów z idiopatyczną ataksją lub określonymi neuropatiami niż u osób kontrolnych. Dlatego anty-TG6 pozostaje markerem wymagającym interpretacji specjalistycznej, a nie samodzielnym rozpoznaniem neurologicznej reakcji na gluten. [3,4]

 

Tiki i gluten — jakie badania mamy do dyspozycji?

Jednym z bezpośrednich badań interwencyjnych jest praca Rodrigo i współpracowników opublikowana w „Nutrients” w 2018 roku. W prospektywnym badaniu pilotażowym uczestniczyło 29 osób z zespołem Tourette’a: 23 dzieci i 6 dorosłych. Przez rok stosowali dietę bezglutenową. Nasilenie tików oceniano za pomocą skali YGTSS, a także analizowano objawy obsesyjno-kompulsyjne i jakość życia. Po roku odnotowano istotną poprawę tych parametrów. U dzieci średni wynik YGTSS spadł z 55,0 do 27,3 punktu. Oznacza to spadek średniego wyniku skali, a nie dowód, że każde dziecko miało o połowę mniej tików. [7]

Najważniejsze ograniczenia tej pracy to niewielka grupa, brak randomizacji i brak grupy kontrolnej. Nie można więc oddzielić wpływu eliminacji glutenu od naturalnych wahań tików, oczekiwań uczestników czy innych zmian zachodzących w ciągu roku. Uzasadniony wniosek brzmi: odnotowano poprawę, która uzasadnia dalsze badania. Nie wykazano natomiast, że dieta bezglutenowa jest skutecznym leczeniem zespołu Tourette’a u wszystkich pacjentów. [7]

Wcześniej, w 2015 roku, Rodrigo, Huerta i Salas-Puig opisali przypadek nastolatki z zespołem Tourette’a i objawami OCD, u której po diecie bezglutenowej odnotowano remisję objawów. Opisy przypadków pozwalają dostrzec potencjalne zależności, lecz nie określają częstości takiej odpowiedzi i nie potwierdzają związku przyczynowego. Tego typu doniesienie trzeba odróżnić od kontrolowanego badania klinicznego. [8]

Naturalny przebieg tików ma duże znaczenie przy ocenie każdej interwencji. Nasilenie może falować, a z czasem u wielu dzieci zmniejsza się. Jeżeli zmiana diety następuje w okresie szczególnego nasilenia, późniejsza poprawa może częściowo odzwierciedlać ten przebieg. To nie unieważnia obserwacji rodziny, ale przemawia za zapisywaniem objawów i warunków, w których występują, zamiast oceniania skuteczności wyłącznie na podstawie pojedynczych dobrych lub trudnych dni. [9]

Nie mamy obecnie wystarczających dowodów, że anty-TG6 pozwala przewidzieć zmniejszenie tików po eliminacji glutenu. Przytoczone badanie dietetyczne nie stanowi walidacji tego przeciwciała jako biomarkera odpowiedzi w zaburzeniach tikowych. Dodatni wynik anty-TG6 oraz obecność tików nie tworzą automatycznie rozpoznania „tików glutenowych”. Jest to wniosek wynikający z zakresu dostępnych badań: prace nad anty-TG6 dotyczą przede wszystkim ataksji i innych wybranych chorób neurologicznych, natomiast badanie tików oceniało interwencję dietetyczną. [2,4,6,7]

 

Gdy objawy neurologiczne prowadzą do rozpoznania celiakii

Opis Sendi-Mukasy i Brilla z 2017 roku dotyczył 13-letniego chłopca z nasilonymi ruchami interpretowanymi jako tiki. Nie zgłaszał dolegliwości żołądkowo-jelitowych, a wzrost i masa ciała były powyżej średniej dla wieku. W badaniach wykryto podwyższone przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej, a biopsja dwunastnicy potwierdziła celiakię ze zmianami Marsh–Oberhuber 3b. Po rozpoczęciu ścisłej diety bezglutenowej nasilone skurcze ustąpiły w ciągu dwóch tygodni, choć łagodne tiki ruchowe utrzymywały się. Po spożyciu pizzy zawierającej gluten odnotowano nawrót skurczów. Była to obserwacja kliniczna, a nie zaślepiona próba prowokacji. Przypadek pokazuje, że celiakia może współistnieć z nietypowymi objawami ruchowymi bez typowych dolegliwości jelitowych; nie ustala częstości takiego przebiegu. [13]

Publikacja Rasoola i Power z „BMJ Case Reports” z 2025 roku dotyczyła małego dziecka z sześciotygodniowym narastaniem ataksji, utratą masy ciała i luźnymi stolcami. Badania obrazowe nie wykazały nieprawidłowości. Stwierdzono bardzo wysokie anty-TG2 IgA i dodatnie przeciwciała endomysialne, co doprowadziło do rozpoznania celiakii. Autorzy powiązali obraz neurologiczny z ataksją glutenową. Po wprowadzeniu diety bezglutenowej opisali całkowite ustąpienie objawów w okresie około czterech tygodni. Praca dotyczy ataksji, nie tików, i rozszerza perspektywę pediatrycznej diagnostyki różnicowej. [14]

Oba opisy wzmacniają argument za uwzględnieniem celiakii w odpowiednio dobranej diagnostyce dziecka z objawami neurologicznymi. Nie dowodzą jednak, że anty-TG6 jest przyczyną opisanych objawów ani że należy wykonywać to oznaczenie u każdego dziecka z tikami. W opisanych przypadkach rozpoznanie celiakii opierało się na badaniach charakterystycznych dla tej choroby. Istotne jest też rozróżnienie między ustąpieniem nasilonych skurczów a całkowitym ustąpieniem wszystkich tików: w przypadku z 2017 roku łagodne tiki nadal występowały. [13,14]

 

Dlaczego poprawa po eliminacji nie zawsze wskazuje na sam gluten?

Eliminacja pieczywa i innych produktów pszennych zmienia więcej niż ilość glutenu w diecie. Zmniejsza także podaż niektórych innych składników pszenicy, w tym fruktanów. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu krzyżowym Skodje i współpracowników z 2018 roku, dotyczącym osób zgłaszających nieceliakalną nadwrażliwość na gluten, objawy jelitowe były silniej związane z fruktanami niż z glutenem. Badanie nie dotyczyło tików i nie dowodzi wpływu fruktanów na ich nasilenie. Pokazuje jedynie, dlaczego poprawa po wyeliminowaniu pszenicy nie identyfikuje automatycznie glutenu jako czynnika sprawczego. [12]

W przypadku dziecka z tikami warto więc osobno obserwować ruchy lub wokalizacje, dolegliwości brzuszne, sen i funkcjonowanie w ciągu dnia. Poprawa komfortu jelitowego może być ważna dla dziecka nawet wtedy, gdy mechanizm nie jest związany z anty-TG6. Nie należy jednak przedstawiać takich pośrednich zależności jako dowiedzionego mechanizmu redukcji tików. Dobrze prowadzona obserwacja pozwala określić, co rzeczywiście się zmieniło, i ułatwia rozmowę z lekarzem.

 

Jak rozsądnie zaplanować diagnostykę i ewentualną zmianę diety?

Jeżeli obok tików występują objawy sugerujące celiakię lub istotne obciążenie rodzinne, warto omówić diagnostykę z lekarzem. Według wytycznych ESPGHAN podstawowy etap diagnostyki celiakii u dzieci obejmuje anty-TG2 IgA i całkowite IgA. Przy niskim całkowitym IgA wykorzystuje się właściwe badania w klasie IgG. Anty-TG6 nie zastępuje tego postępowania. Kryterium bardzo wysokiego anty-TG2 IgA, wykorzystywane w określonych sytuacjach do rozpoznania celiakii bez biopsji, nie dotyczy anty-TG6. [10]

Plan badań najlepiej ustalić przed rozpoczęciem eliminacji glutenu. Ograniczenie jego spożycia może zmniejszyć czułość badań serologicznych i biopsji w diagnostyce celiakii. Jeżeli dziecko już stosuje dietę bezglutenową, dalsze postępowanie, w tym ewentualny powrót do glutenu na potrzeby badań, powinno być uzgodnione z lekarzem. Nie warto przeprowadzać samodzielnej prowokacji, szczególnie gdy wcześniejsze reakcje były nasilone. [11]

W potwierdzonej celiakii dieta bezglutenowa jest leczeniem choroby niezależnie od tego, czy dziecko ma tiki. Natomiast przy tikach bez potwierdzonej choroby związanej z glutenem ewentualna próba dietetyczna wymaga indywidualnego uzasadnienia. Jeśli zostaje podjęta, warto ustalić cel i termin oceny, zachować możliwie stabilne pozostałe elementy postępowania oraz zadbać o pełnowartościowe zamienniki. Przy wybiórczości pokarmowej szczególnie ważne jest, aby eliminacja nie zmniejszała nadmiernie liczby akceptowanych produktów. Sama etykieta „bezglutenowe” nie gwarantuje jakości odżywczej.

Ocena tików obejmuje także ich wpływ na życie dziecka, współistniejące OCD lub ADHD i potrzeby rodziny. Wytyczne AAN uwzględniają psychoedukację, obserwację przy braku istotnego upośledzenia funkcjonowania, terapię behawioralną CBIT oraz odpowiednio dobraną farmakoterapię. Zmiana diety nie powinna opóźniać potrzebnej pomocy. Również w kontekście PANS/PANDAS dodatni anty-TG6 nie potwierdza rozpoznania ani nie rozstrzyga przyczyny tików; badania omówione w tym artykule nie walidują go do takiego zastosowania. [2,6,7,9]

Warto traktować obserwacje rodziców jako istotną część historii dziecka i sprawdzać je w uporządkowany sposób. Możliwość indywidualnej odpowiedzi na dietę zasługuje na uwagę, a dostępne dane zachęcają do dalszych badań. Obecna literatura uzasadnia jednak rozdzielenie trzech pytań: czy dziecko ma chorobę związaną z glutenem, jakie znaczenie ma jego wynik anty-TG6 oraz czy zmiana diety rzeczywiście zmniejsza jego tiki. Odpowiedź na jedno z nich nie rozstrzyga automatycznie pozostałych.

Badanie na celiakie neuronalną można wykonać w Synevo: https://synevo.pl/badanie/przeciwciala-iga-i-igg-przeciw-transglutaminazie-neuronalnej-6/

 

Literatura

[1] Hadjivassiliou M. i wsp. Autoantibodies in gluten ataxia recognize a novel neuronal transglutaminase. Annals of Neurology. 2008. https://doi.org/10.1002/ana.21450

[2] Hadjivassiliou M. i wsp. Transglutaminase 6 antibodies in the diagnosis of gluten ataxia. Neurology. 2013;80(19):1740–1745. https://doi.org/10.1212/WNL.0b013e3182919070

[3] Lindfors K. i wsp. IgA-class autoantibodies against neuronal transglutaminase, TG6 in celiac disease: no evidence for gluten dependency. Clinica Chimica Acta. 2011;412(13–14):1187–1190. https://doi.org/10.1016/j.cca.2010.09.042

[4] Rouvroye M.D. i wsp. Serological analysis of gluten-related antibodies in idiopathic neuropathies and cerebellar ataxia. Journal of Neurology. 2025;272:447. https://doi.org/10.1007/s00415-025-13187-w

[5] Floare M.L. i wsp. CSF Markers of TG6 Autoimmunity in Gluten Ataxia. The Cerebellum. 2025;24:79. https://doi.org/10.1007/s12311-025-01832-z

[6] Croall I.D. i wsp. Persisting Transglutaminase 6 Antibodies in Neurological Gluten-Related Disorders. Annals of Neurology. 2026;99(1):274–282. Publikacja online: 2025. https://doi.org/10.1002/ana.78020

[7] Rodrigo L., Álvarez N., Fernández-Bustillo E., Salas-Puig J., Huerta M., Hernández-Lahoz C. Efficacy of a Gluten-Free Diet in the Gilles de la Tourette Syndrome: A Pilot Study. Nutrients. 2018;10(5):573. https://doi.org/10.3390/nu10050573

[8] Rodrigo L., Huerta M., Salas-Puig J. Tourette Syndrome and Non-Coeliac Gluten Sensitivity. Clinical Remission with a Gluten-Free Diet: A Description Case. Journal of Sleep Disorders & Therapy. 2015;4:183. Opis pojedynczego przypadku. https://doi.org/10.4172/2167-0277.1000183

[9] Pringsheim T. i wsp. Practice guideline recommendations summary: Treatment of tics in people with Tourette syndrome and chronic tic disorders. Neurology. 2019;92(19):896–906. https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000007466

[10] Husby S. i wsp. European Society Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition Guidelines for Diagnosing Coeliac Disease 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31568151/

[11] AGA Clinical Practice Update on Diagnosis and Monitoring of Celiac Disease: Changing Utility of Serology and Histologic Measures. Gastroenterology. 2019. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6409202/

[12] Skodje G.I. i wsp. Fructan, Rather Than Gluten, Induces Symptoms in Patients With Self-Reported Non-Celiac Gluten Sensitivity. Gastroenterology. 2018;154(3):529–539.e2. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2017.10.040

[13] Sendi-Mukasa F., Brill H. A surprising cause of motor tics. Paediatrics & Child Health. 2017;22(2):63. https://doi.org/10.1093/pch/pxx037. Pełny tekst.

[14] Rasool A., Power C.M. Paediatric gluten ataxia: a rare neurological presentation of gluten sensitivity in a toddler. BMJ Case Reports. 2025;18(2):e262288. https://doi.org/10.1136/bcr-2024-262288. Publikacja.